Tiroiditler

Tiroidit, boynun ön bölümünde yer alan tiroid bezinin iltihaplanmasına verilen genel addır. Bu başlık altında birbirinden çok farklı seyreden hastalık grupları toplanır. Bazıları günler içinde ağrıyla başlar, bazıları ise yıllar boyunca sessiz ilerler. Genel cerrahi ve cerrahi onkoloji alanındaki günlük uygulamamda bu hastalarla sık karşılaşıyorum. Bu sayfada tiroidit türlerini, belirtilerini ve izlem sürecini kendi bakış açımla anlatıyorum.

Tiroidit Nedir ve Neden Ortaya Çıkar?

Tiroidit, tiroid bezinin çeşitli nedenlerle iltihaplanması sonucunda ortaya çıkar. Tiroid bezi, boynun ön yüzünde soluk borusunun iki yanına yerleşmiş kelebek biçiminde bir organdır. Bu bez, vücudun çalışma hızını düzenleyen hormonları üretir. Bez dokusunun içine iltihap hücreleri girdiğinde bezin düzeni bozulur. İltihabın kaynağı kimi zaman bir virüs, kimi zaman kişinin kendi savunma düzenidir. Bağışıklık sistemi normalde yalnız dışarıdan gelen tehditleri hedef alır. Bu denetim bozulduğunda savunma hücreleri kendi tiroid dokusunu yabancı gibi görür. Ortaya çıkan iltihap bezin hormon üretimini doğrudan etkiler.

Zedelenen hücrelerden depolanmış hormon kana sızar. Bu sızıntı kısa süreli bir hormon fazlalığı tablosu oluşturur. Depolar boşaldıktan sonra bezin üretimi düşer. Böylece hastalık seyri içinde hormon düzeyi iki yönde birden değişir. Kimi hastada bez zamanla kendini toparlar. Kimi hastada ise doku kalıcı biçimde incelir. Tiroidit türünü belirleyen etken, iltihabın kaynağı ve süresidir. Ailesinde bağışıklık kökenli hastalık bulunan kişilerde bu tabloya daha sık rastlıyorum. Kadınlarda hastalık erkeklere göre belirgin biçimde daha sık görülür. Doğum sonrası dönem, boyun bölgesine uygulanan ışın tedavisi ve bazı ilaç kullanımları da iltihabı tetikler. İyot alımındaki aşırılık da bez dokusunu zorlar. Hastalarıma önce bu genel çerçeveyi anlatıyorum, çünkü tedavi kararı türden türe değişir. Doğru sınıflandırma yapılmadan izlem planı kurulamaz.

Tiroiditler Nasıl Sınıflandırılır?

Tiroiditler, iltihabın başlama hızına ve süresine göre sınıflandırılır. Hekimlikte en çok kullanılan ayrım akut, subakut ve kronik biçimindedir. Akut tiroidit, mikropların doğrudan bez dokusuna yerleşmesiyle gelişir. Bu tablo çok seyrek görülür ve genellikle boyun bölgesindeki bir enfeksiyonun yayılmasıyla ortaya çıkar. Subakut tiroidit, çoğunlukla bir üst solunum yolu enfeksiyonundan birkaç hafta sonra başlar. Kronik tiroiditler ise aylar ve yıllar boyunca sessizce ilerler. İkinci bir ayrım, hastanın ağrı duyup duymamasına göre yapılır. Ağrılı tiroiditlerde boyun bölgesinde belirgin bir hassasiyet bulunur. Sessiz grupta ise hastalık çoğu zaman kan tetkikiyle fark edilir.

Üçüncü ayrım iltihabın kökenine dayanır. Bağışıklık kökenli tiroiditler kendi savunma hücrelerinin yol açtığı grubu oluşturur. Virüs kökenli tiroiditler geçici bir tablo yaratır. İlaç kullanımına bağlı tiroiditler de ayrı bir başlık altında toplanır. Seyrek görülen sertleştirici tiroiditte bez dokusu bağ dokusuna dönüşür. Bu türde bez taş sertliğinde ele gelir. Sınıflandırmayı hastalarıma sadeleştirerek anlatıyorum. Çünkü her grubun izlem süresi ve tedavi yaklaşımı birbirinden ayrılır. Ağrılı grupta öncelik iltihabın yatıştırılmasıdır. Bağışıklık kökenli grupta öncelik hormon dengesinin korunmasıdır. Mikrop kökenli grupta ise enfeksiyonun denetim altına alınması gerekir. Bu nedenle sınıflandırma, tedavinin ilk adımını oluşturur.

Ağrılı Seyreden Tiroidit Türü

Ağrılı seyreden tiroidit türü, boyun ön bölgesinde zonklayıcı bir ağrıyla kendini gösterir. Şikâyet çoğu zaman bir grip tablosunun ardından birkaç hafta içinde başlar. Ağrı çeneye, kulağa ve boynun yan taraflarına doğru yayılır. Hastalar bu ağrıyı boğaz enfeksiyonu sanarak gecikmeli başvurur. Muayenede bez elle dokunulduğunda belirgin hassasiyet verir. Ateş, halsizlik ve kas ağrıları tabloya eşlik eder. Hastalığın ilk döneminde kanda hormon düzeyi yükselir. Çarpıntı, terleme ve ellerde titreme bu dönemde belirir. Depolanmış hormon tükendikçe belirtiler yön değiştirir. İkinci dönemde halsizlik, üşüme ve yavaşlama ön plana geçer.

Bu dalgalanma çoğu hastada birkaç ay içinde sona erer. Bez dokusu zamanla eski çalışma düzenine döner. Küçük bir hasta grubunda ise kalıcı hormon düşüklüğü kalır. Bu nedenle şikâyetler geçtikten sonra da kan tetkikini tekrarlatıyorum. Tedavide amaç ağrıyı ve iltihabı denetim altına almaktır. İltihap giderici ilaçlar çoğu hastada yeterli olur. Şiddetli tablolarda daha güçlü iltihap baskılayıcı ilaçlara gerek duyulur. İlaçla yürütülen bu sürecin basamaklarını tiroid ilaç tedavisi sayfasında adım adım anlattım. Bu türde cerrahi tedavi neredeyse hiç gündeme gelmez. Hastalarıma bu sürecin sabır gerektirdiğini baştan söylüyorum. Ağrının tümüyle geçmesi bazen haftalar alır. Erken dönemde boyun bölgesini zorlayan hareketlerden uzak durmalarını istiyorum.

Ağrı Yapmayan Tiroidit Türleri

Ağrı yapmayan tiroidit türleri, boyunda hiçbir rahatsızlık oluşturmadan sessizce ilerler. Bu grupta tanı çoğu zaman başka bir nedenle istenen kan tetkikiyle konulur. Sessiz seyreden tiroidit, bağışıklık kökenli bir iltihap sonucunda gelişir. Hastalık önce kısa süreli bir hormon fazlalığı dönemiyle başlar. Bu dönemde kişi kilo kaybı, çarpıntı ve uykusuzluk yaşar. Ardından bezin üretimi düşer ve yorgunluk dönemi başlar. Doğumdan sonraki bir yıl içinde ortaya çıkan biçimi ayrı bir başlık oluşturur. Bu tablonun ayrıntılarını doğum sonrası ortaya çıkan tiroidit sayfasında anlattım. İlaç kullanımına bağlı tiroiditler de ağrı yapmadan seyreder.

Kalp ritmini düzenleyen bazı ilaçlar tiroid dokusunu doğrudan zedeleyebilir. Bağışıklık sistemini uyaran kanser ilaçları da benzer bir tablo yaratır. Bu hastalarda tiroid testlerini düzenli aralıklarla istiyorum. Işın tedavisi sonrasında gelişen tiroidit de ağrısız ilerler. Sessiz grupta hormon dalgalanması çoğu zaman kendiliğinden düzelir. Ancak bir bölüm hastada kalıcı hormon düşüklüğü yerleşir. Bu nedenle ilk yıl içinde tetkikleri yineliyorum. Ağrısız seyir hastalığın önemsiz olduğu anlamına gelmez. Belirtiler silik olduğu için tanı çoğu zaman gecikir. Uzun süren yorgunluk yakınmasını bu açıdan değerlendiriyorum. Aile öyküsü bulunan kişilerde tarama eşiğini daha aşağı çekiyorum. Erken tanı, gereksiz ilaç denemelerinin önüne geçer.

Bağışıklık Kökenli Kronik Tiroidit

Bağışıklık kökenli kronik tiroidit, tiroid iltihaplarının en sık görülen biçimidir. Bu tabloda savunma hücreleri yıllar boyunca bez dokusuna karşı çalışır. Doku zamanla incelir ve hormon üretimi giderek azalır. Tıp dilinde kronik lenfositik tiroidit olarak da adlandırılır. Kadınlarda erkeklere göre çok daha sık görülür. Otuz ile elli yaş arasında tanı sıklığı belirgin biçimde artar. Ailede bağışıklık kökenli hastalık bulunması olasılığı yükseltir. Hastalığın erken döneminde kan hormon düzeyleri normal kalır. Bu dönemde yalnız antikor düzeyleri yüksek bulunur.

İlerleyen yıllarda tiroid uyarıcı hormon değeri yükselmeye başlar. Hastalar yorgunluk, üşüme, kabızlık ve ciltte kuruluk tanımlar. Bez kimi hastada büyür, kimi hastada ise küçülür. Ultrasonda doku yapısı düzensiz ve kaba taneli görünür. Bu hastalığın ayrıntılarını Haşimoto tiroiditi sayfasında anlattım. Tedavi, eksilen hormonun dışarıdan tamamlanmasına dayanır. Antikor yüksekliği tek başına ilaç başlama nedeni değildir. İlaç kararını hormon düzeyleri ve şikâyetlerle birlikte veriyorum. Hastalık nodül gelişimini de kolaylaştırır. Bu nedenle ultrason takibini düzenli aralıklarla sürdürüyorum. Bez dokusunda hızlı büyüme görülürse değerlendirmeyi derinleştiriyorum. Cerrahi, yalnız bası yapan ya da kuşku uyandıran durumlarda gündeme gelir.

Tiroiditlerde Hangi Belirtiler Görülür?

Tiroiditlerde belirtiler, iltihabın türüne ve hormon düzeyinin yönüne göre değişir. Hastaların bir bölümü hiçbir şikâyet tanımlamaz. Bir bölümü ise günlük yaşamını zorlaştıran yakınmalarla başvurur. Boyun bölgesindeki şişlik en çok fark edilen bulgudur. Şişlik kimi hastada aynada gözle görülür. Kimi hastada ise yalnız muayene sırasında saptanır. Yutkunurken boğazda takılma duygusu sık dile getirilir. Gömlek yakasının daralması hastaların anlattığı tipik bir ayrıntıdır. Hormon fazlalığı döneminde çarpıntı ve sıcak basması öne çıkar. Hormon düşüklüğü döneminde uyku hali ve üşüme belirginleşir.

Ruh durumundaki dalgalanma her iki dönemde de görülebilir. Saç dökülmesi ve tırnak kırılganlığı tabloya eşlik eder. Kadınlarda âdet düzeninde bozulma ortaya çıkabilir. Bağırsak çalışmasındaki yavaşlama ya da hızlanma da uyarıcıdır. Belirtilerin tümü tiroide özgü değildir. Bu nedenle tanıyı yalnız şikâyetlere dayandırmıyorum. Şikâyetleri muayene ve kan tetkikleriyle birlikte yorumluyorum. Şikâyetlerin başlama zamanı türü ayırt etmede yardımcı olur. Ani başlayan ağrılı tablo virüs kökenli grubu düşündürür. Aylar içinde sinsi gelişen yorgunluk bağışıklık kökenli grubu akla getirir. Bu ayrımı ilk görüşmede kurmaya çalışıyorum.

Boyun Bölgesindeki Şikâyetler

Boyun bölgesindeki şikâyetler, bezin büyümesi ve iltihabın yarattığı gerginlikle ortaya çıkar. Hastalar önce boynun ön yüzünde bir dolgunluk hisseder. Bu dolgunluk kimi zaman yalnız bir tarafta belirir. Ağrılı türlerde dokunma bile rahatsızlık verir. Ağrı çene altına ve kulak arkasına doğru yayılır. Hastalar bu yüzden diş ya da kulak hekimine yönelir. Yutkunma sırasında takılma duygusu sık bildirilir. Katı yiyecekler yerine yumuşak gıdalara yönelme görülür. Sırtüstü yatınca boyunda baskı hissi artar. Ses tonunda hafif bir kabalaşma fark edilir.

Ses kısıklığı bu hastalıkta seyrek görülür. Kalıcı ses değişikliği daha ayrıntılı değerlendirme gerektirir. Bezin hızlı büyümesi soluk borusuna baskı yapabilir. Gece öksürüğü bu baskının işareti olabilir. Boyun yanındaki lenf bezleri de büyüyebilir. Bu büyüme çoğu zaman iltihaba bağlı geçici bir tepkidir. Yine de lenf bezlerini muayenede ayrı ayrı değerlendiriyorum. Sert ve hareketsiz bir lenf bezi daha dikkatli inceleme ister. Boyun şikâyetlerinin süresi tanıda yol gösterir. Günler içinde başlayan tablo iltihabı düşündürür. Yıllar içinde büyüyen bez ise kronik süreci akla getirir.

Hormon Dengesine Bağlı Şikâyetler

Hormon dengesine bağlı şikâyetler, kanda dolaşan tiroid hormonu düzeyine göre iki ayrı yön gösterir. Hormon fazlalığı döneminde vücut hızlanır. Kalp atımı artar ve dinlenirken bile çarpıntı duyulur. Ellerde ince bir titreme başlar. Sıcağa dayanıklılık azalır ve terleme çoğalır. İştah artmasına rağmen kilo kaybı görülür. Uyku düzeni bozulur ve sinirlilik artar. Bağırsak hareketleri hızlanır. Bu dönem çoğu tiroiditte kısa sürer. Hormon düşüklüğü dönemi ise daha uzun devam eder.

Kişi sürekli yorgun uyanır. Üşüme duygusu çevresindeki insanlardan daha erken başlar. Ciltte kuruluk ve kaşıntı belirir. Saçlar incelir ve dökülme artar. Kabızlık günlük yaşamı zorlaştırır. Dikkat dağınıklığı ve unutkanlık dile getirilir. Seste kalınlaşma ve göz kapaklarında şişlik eklenir. Kilo artışı hastaları en çok zorlayan başlıktır. Bu iki dönemin birbirini izlemesi hastaları şaşırtır. Şikâyetler değiştiğinde tetkiki yenilemeyi öneriyorum. Hormon düzeyi oturmadan kalıcı yorum yapmıyorum.

Tiroidit Tanısı Nasıl Konulur?

Tiroidit tanısı, öykü, muayene, kan tetkikleri ve ultrason bulgularının birlikte değerlendirilmesiyle konulur. İlk adımda şikâyetlerin ne zaman başladığını ayrıntılı biçimde soruyorum. Yakın dönemde geçirilen enfeksiyonları öğrenmek ayrımı kolaylaştırır. Kullanılan ilaçların listesini mutlaka gözden geçiriyorum. Muayenede bezin büyüklüğünü, kıvamını ve hassasiyetini değerlendiriyorum. Kan tetkikinde tiroid uyarıcı hormon ile serbest hormon düzeylerine bakılır. Bu değerler bezin o anda hangi yönde çalıştığını gösterir. İltihap göstergeleri ağrılı türlerde belirgin biçimde yükselir. Tiroid antikorları bağışıklık kökenli türlerin ayrımında yol gösterir.

Antikor yüksekliği tek başına hastalık tanısı anlamına gelmez. Ultrasonografi bez dokusunun yapısını ayrıntılı biçimde ortaya koyar. İltihaplı dokuda görüntü koyulaşır ve düzensizleşir. Kan akımındaki değişiklik de aynı incelemede izlenir. Ultrason nodül varlığını da aynı anda gösterir. Kuşkulu bir nodül saptanırsa iğne biyopsisi gündeme gelir. Sintigrafi yalnız belirli durumlarda ayırıcı tanıya katkı sağlar. Hormon fazlalığının kaynağını ayırmak için bu yöntemden yararlanılır. Tanı sürecinde tek bir tetkike dayanmıyorum. Bulguları bir bütün olarak yorumluyorum. Gerektiğinde tetkiki birkaç hafta sonra yineliyorum. Çünkü tiroiditlerde değerler kısa sürede değişir.

Tiroiditlerin Seyri Nasıl İlerler?

Tiroiditlerin seyri, hastalığın türüne göre haftalar ya da yıllar boyunca sürer. Virüs kökenli türlerde süreç üç evreden geçer. İlk evrede depolanmış hormon kana geçer ve fazlalık belirtileri görülür. İkinci evrede üretim düşer ve yorgunluk dönemi başlar. Üçüncü evrede bez çoğu hastada eski düzenine döner. Bu üç evre genellikle birkaç ay içinde tamamlanır. Bağışıklık kökenli türlerde ise seyir çok daha yavaştır. Doku yıllar içinde sessizce zedelenir. Hormon düşüklüğü kimi hastada onlu yıllar sonra ortaya çıkar. Bu nedenle izlem aralıklarını hastanın bulgularına göre belirliyorum.

Doğum sonrası ortaya çıkan türde tablo genellikle bir yıl içinde düzelir. Bir bölüm hastada ise kalıcı hormon eksikliği yerleşir. İlaca bağlı türlerde seyir, ilacın kesilmesiyle yakından ilişkilidir. İlaç değişikliği kararını tedaviyi yürüten hekimle birlikte alıyorum. Sertleştirici türde bez dokusu kalıcı biçimde katılaşır. Bu seyrek türde bası bulguları ön plana geçer. Seyri etkileyen bir başka etken de hastanın yaşıdır. İleri yaşta iyileşme süreci daha uzun sürer. Ek bağışıklık hastalığı bulunması da süreci uzatır. Hastalarıma sürecin dalgalı gideceğini önceden anlatıyorum. Böylece geçici kötüleşmeler gereksiz kaygı yaratmaz.

Tiroiditlerde Cerrahi Ne Zaman Gündeme Gelir?

Tiroiditlerde cerrahi tedavi, çok sınırlı durumlarda gündeme gelir. Bu hastalıkların büyük bölümü ilaçla ve izlemle yönetilir. Cerrahi kararını her hastada ayrı ayrı değerlendiriyorum. İlk başlık, bezin soluk borusuna ya da yemek borusuna belirgin baskı yapmasıdır. Bu baskı nefes darlığı ve yutma güçlüğü yaratır. Bası bulguları ilaçla gerilemediğinde cerrahi seçenek öne çıkar. İkinci başlık, iltihaplı bezde kuşkulu bir nodül bulunmasıdır. Biyopsi sonucu kuşku uyandırırsa cerrahi karar kaçınılmaz olur. Üçüncü başlık, sertleştirici türde çevre dokuların sıkışmasıdır. Bu türde tanıyı kesinleştirmek için de doku örneği gerekir.

Dördüncü başlık, boyun görünümünü ileri derecede bozan büyümedir. Beşinci başlık, ilaç tedavisine yanıt vermeyen hormon fazlalığıdır. Bu durumda bezin çıkarılması dengeyi kalıcı biçimde düzeltir. Mikrop kökenli akut tiroiditte bezde apse gelişebilir. Apse boşaltılması gereken bir durumdur. Bunun dışındaki tiroiditlerde cerrahi ilk seçenek değildir. Hastalarıma ameliyatın hastalığın bağışıklık yönünü ortadan kaldırmadığını açıklıyorum. Bez çıkarıldıktan sonra hormon desteği ömür boyu sürer. Bu nedenle kararı acele vermiyorum. Gerekli durumlarda ise erteleme de doğru olmaz. Doğru zamanlamayı bulguların bütünü belirler.

Tiroidit Tanısı Alanlara Neler Öneriyorum?

Tiroidit tanısı alan kişilere önce sürecin sabırla yönetilmesi gerektiğini anlatıyorum. Hastalığın seyri dalgalı olduğu için tek bir tetkike göre karar vermiyorum. Bağışıklık kökenli türde hormon desteğinin nasıl düzenlendiğini Haşimoto tiroiditi tedavisi sayfasında ayrıntılı yazdım. Kontrol aralıklarına uymak en önemli başlıktır. İlaç kullanan hastalarda düzenli saatte alım alışkanlığı sonucu belirler. Hormon ilacını aç karnına almalarını öneriyorum. İlaçtan sonra bir süre beklemeden kahvaltı yapmamalarını istiyorum. Demir ve kalsiyum içeren takviyeleri aynı saatte kullanmamaları gerekir. Kendi kararıyla iyot içeren takviye kullanımı bezi zorlar. Bitkisel ürünlerin de hormon dengesini bozabildiğini hatırlatıyorum. Dengeli beslenme ve düzenli uyku iyileşmeyi destekler.

Aşırı kısıtlayıcı diyetler yarardan çok zarar getirir. Hafif tempolu yürüyüş çoğu hastaya iyi gelir. Ağrılı dönemde ağır egzersizden uzak durmalarını söylüyorum. Sigara kullanımı göz ve tiroid şikâyetlerini ağırlaştırır. Gebelik planlayan kadınların önceden hormon değerlerini kontrol ettirmesi gerekir. Ailesinde tiroid hastalığı bulunanların tetkik yaptırmasını uygun buluyorum. Yeni ortaya çıkan boyun şişliğini ertelememelerini istiyorum. Hızla büyüyen bir şişlik zaman geçirilmeden değerlendirilmelidir. Ses değişikliği eklenirse başvuruyu öne almalarını öneriyorum. Bu basit başlıklara uyan hastalarda süreç çok daha rahat ilerler. Tiroidit tanısı, doğru izlemle günlük yaşamı kısıtlamayan bir tablo olarak kalır.