Böbreküstü Bezi Ne İşe Yarar?

Böbreküstü bezleri küçük olmalarına karşın vücudun günlük düzenini ayakta tutan hormonları üretir. Her iki böbreğin üst kutbuna oturan bu bezler, kan basıncını, tuz ve su dengesini, şeker kullanımını ve strese verilen yanıtı düzenler. Bezin dış kabuğu ile iç özü birbirinden ayrı hormonlar salgılar. Bu nedenle bez hastalıklarının belirtileri de birbirinden çok farklı görünür. Bu yazıda bezin bölümlerini, kortizolün gün içindeki gidişini, stres yanıtını, tek bezin yükü tek başına taşıyıp taşıyamayacağını ve izlemde kullanılan testleri anlatıyorum.

Böbreküstü Bezinin Kabuk ve Öz Bölümleri Hangi Hormonları Üretir?

Böbreküstü bezinin kabuk bölümü kortizol, aldosteron ve erkeklik hormonu öncüllerini üretir, öz bölümü ise stres hormonlarını salgılar. Kabuk üç katmandan oluşur ve her katman ayrı bir hormonu üstlenir. En dış katman tuz ve su dengesini düzenleyen hormonu yapar. Orta katman kortizol üretiminden sorumludur. İç katman cinsiyet hormonlarının öncüllerini salgılar. Bezin ortasındaki öz bölüm sinir dokusundan gelişir. Bu bölüm kanda hızla etki eden stres hormonlarını üretir. Kabuk ve öz bölümlerin kanlanması ve denetimi birbirinden ayrıdır. Böbreküstü bezi nedir sayfasında bezin yapısını ayrıntılı biçimde anlattım.

Kortizol Salgısı Gün İçinde Nasıl Değişir?

Kortizol salgısı gün içinde belirgin bir düzen izler ve sabaha doğru en yüksek noktasına ulaşır. Uyanmadan birkaç saat önce salgı artmaya başlar. Bu artış vücudu güne hazırlar. Öğleden sonra düzey kademeli biçimde iner. Gece yarısına doğru salgı en düşük değerine gelir. Bu düzen uyku ve ışık düzeniyle sıkı biçimde bağlantılıdır. Gece çalışan kişilerde düzen kayar. Bu nedenle kortizol ölçümünün hangi saatte yapıldığını not ediyorum. Ölçüm saati bilinmeden çıkan sonuç yanlış yorumlanır.

Stres Anında Salgılanan Hormonlar Vücutta Neyi Tetikler?

Stres anında salgılanan hormonlar, kalp hızının artmasını, damarların daralmasını ve kana şeker verilmesini tetikler. Öz bölümden salınan hormonlar saniyeler içinde etkisini gösterir. Kalp atımı hızlanır ve atım gücü artar. Kan, kaslara ve beyne yönlendirilir. Sindirim sistemine giden kan miktarı azalır. Göz bebekleri genişler ve solunum derinleşir. Kabuktan salınan kortizol ise daha yavaş ama uzun süreli etki gösterir. Kortizol karaciğerden kana şeker verilmesini sürdürür. Bu iki yanıt birlikte çalıştığında vücut ani yüke uyum sağlar.

Tek Bezin Zarar Görmesi Hormon Üretimini Tümüyle Durdurur mu?

Tek bezin zarar görmesi hormon üretimini tümüyle durdurmaz, çünkü karşı taraftaki bez yükü üstlenir. İki bezin birlikte çalıştığı bu düzen önemli bir yedek sağlar. Bir bez çıkarıldığında diğeri kısa sürede üretimi artırır. Bu nedenle tek taraflı cerrahi sonrasında çoğu kişide sürekli ilaç gerekmez. Ancak çıkarılan bez aşırı hormon üretiyorsa karşı bez baskı altında kalmıştır. Baskılanmış bezin uyanması haftalar ya da aylar sürer. Bu dönemde dışarıdan hormon desteği verilir. İki bezin birlikte etkilendiği durumlarda ise destek sürekli olur. Adrenal bez hormonları sayfasında bu hormonların görevlerini tek tek anlattım.

Hormon Üretimi Azaldığında Hangi Kan Testleriyle İzlenir?

Hormon üretimi azaldığında izlem, sabah kortizol ölçümü ve uyarı testleriyle yürütülür. Sabah ölçümü bezin dinlenme durumundaki üretimini gösterir. Değer sınırda çıkarsa uyarı testine geçilir. Bu testte beze dışarıdan uyarı verilir ve yanıtı ölçülür. Yanıt yetersizse bez işlevinin azaldığı anlaşılır. Tuz ve su dengesi için kanda sodyum ve potasyum bakılır. Aldosteron ve onu uyaran hormon birlikte ölçülür. Beyin ekindeki uyarıcı hormon düzeyi sorunun kaynağını ayırt etmeye yarar. Adrenal bez hastalıkları ve cerrahisi sayfasında bu testlerin sırasını anlattım.